Beleid dat ook werkt in de praktijk
Wat ik leerde bij Coalitie Leefstijl in de Zorg
Leefstijl in de zorg was lang een bijzaak. Er was aandacht voor, maar geen ruimte om het echt te verankeren in hoe de zorg werkt en hoe het systeem is ingericht. Toen de Coalitie Leefstijl in de Zorg begon, dacht ik meteen: ja, eindelijk stevig inzetten op leefstijl en het niet als toevoeging behandelen, maar als gewoon onderdeel van de zorg. Daar wilde ik bij zijn.
Er diende zich een kans aan, en voor ik het wist zat ik erin. Wat begon met meedenken over een strategie, werd een opdracht van 2,5 jaar.
Eén ding liep door alles heen: het beleid hoort te volgen uit de praktijk en de mensen om wie het gaat, en niet andersom. Op papier snapt iedereen dat. In de praktijk gebeurt bijna altijd het omgekeerde.
Teachable moments: het gesprek dat niemand begon
Onderzoek onder het panel van Patiëntenfederatie Nederland liet zien dat twee werelden niet bij elkaar kwamen. Patiënten willen best over leefstijl praten, maar beginnen er zelf niet over. Niet uit onwil of omdat ze het niet belangrijk vinden, maar omdat ze niet weten of er ruimte voor is. Een consult is kort, en je houdt je arts liever niet op met iets wat misschien niet welkom is.
Aan de andere kant van de spreekkamer speelt precies hetzelfde. Zorgprofessionals beginnen het gesprek ook niet, omdat ze denken dat de patiënt er niet op zit te wachten, of dat het te privé en ongepast is.
Twee werelden die allebei wachten tot de ander begint. En dus begint niemand.
De conclusie was helder: de zorgprofessional moet beginnen. Blijft de vraag wanneer, en hoe. Daar komen teachable moments in beeld.
Een teachable moment is een moment waarop iemand echt openstaat voor verandering. Bij ingrijpend nieuws, goed of slecht, en als iemand merkt dat de gezondheid eronder lijdt. Even kijk je anders naar jezelf. Het nieuws raakt je, en je denkt: zo wil ik niet verder. Hoe kom ik hier zo snel mogelijk uit?
Dat moment kun je benutten. We kozen drie van die momenten en maakten er praktische handreikingen van. Iets wat een zorgprofessional meteen kan gebruiken, zonder zelf weer van voren af aan te beginnen.
Zo pakten we het aan
Samen met een groep betrokkenen kozen we drie momenten: een operatie die eraan komt, het starten of wisselen van medicatie, en de plek op de ggz-wachtlijst.
Per moment brachten we eerst het zorgproces in kaart. Wie is erbij betrokken, en wie heeft een logische rol om leefstijl aan te kaarten? Daaruit stelden we een werkgroep samen, dwars door het proces heen.
Daarna twee online werksessies, met een bewuste insteek: niets nieuws verzinnen. Er gebeurt al veel rond leefstijl in de zorg, en die kennis zit bij de mensen zelf. Dus vroegen we de werkgroep: wie kan waar in het proces leefstijl bespreekbaar maken, en welke gesprekshulpen, informatiematerialen of verwijsmogelijkheden ken je die collega’s kunnen gebruiken?
Tegelijk hielden we drie focusgroepen met patiënten en naasten. Wat hebben zij nodig? Wat werkt, wat niet, en wat houdt hen tegen?
Die inzichten vertaalden we samen met een gedragsexpert naar een handreiking. Dat was een belangrijke combinatie: de voorbeelden waren herkenbaar voor de praktijk én onderbouwd vanuit wat we weten over gedragsverandering.
De eerste versie legden we terug bij de werkgroep. Feedback haalden we eerst individueel op en bespraken we daarna samen, zodat we konden doorvragen op de nuances.
Het resultaat: handreikingen die er nog niet waren. En bij veel deelnemers het besef dat ze hierin een rol hebben. Niet als leefstijlcoach, maar door het gesprek te openen en door te verwijzen naar wie het verder kan oppakken.
Digitaal ondersteunen bij leefstijl
Vanuit datzelfde idee, begin bij wat al werkt, bracht ik met een collega tien zorgorganisaties in kaart die digitale tools inzetten voor leefstijl. We gingen langs, stelden gerichte vragen en legden vast hoe hun proces liep: wie deed wat, waarom digitaal, en wat het opleverde.
Voor de organisaties zelf hielp dat vaak ook. Door de juiste vragen te stellen werd hun eigen aanpak ineens helder, en konden ze die ook aan anderen uitleggen.
We zagen dat digitaal ondersteunen bij leefstijlverandering niet het eerste was waar mensen aan dachten. We vonden geen tientallen voorbeelden. Maar de voorbeelden die er waren, geven samen een mooi palet aan mogelijkheden: met vragenlijsten kun je de huidige leefstijl en behoeftes in kaart brengen, en die kunnen mensen thuis invullen, vóór het consult. Of je ondersteunt mensen door middel van een app die in kleine stapjes informatie geeft over leefstijl. Het kan GLI’s ondersteunen, of helpen om leefstijlondersteuning in de wijk in kaart te brengen, zodat je samen kunt kijken wat past.
Meestal werden enkele opties in één zorgproces toegepast. Als je deze combineert, kun je heel veel leefstijlondersteuning ook digitaal aanbieden. Hier liggen nog veel kansen.
Vouchers als hefboom voor echte implementatie
Veel subsidieprojecten in de zorg kennen hetzelfde patroon: er komt een plan, er wordt geld toegekend, en aan het eind ligt er een rapport. Of het ook beklijft in de dagelijkse praktijk en wordt toegepast, is een ander verhaal.
Implementatievouchers
De implementatievouchers van de Coalitie waren anders bedoeld. Niet voor onderzoek, maar voor het lastigste stuk: beginnen. Of het nu om helemaal beginnen gaat of om het begin van opschaling of verbreding, het begin kost altijd extra tijd en moeite. En daar zit vaak de angel waarom dingen net niet van de grond komen, zo bleek ook. Daarom betaalde de voucher het opzetten, niet het draaiende houden.
De aanpak was bewust laagdrempelig. Een kort aanvraagformulier, een aantal belangrijke randvoorwaarden en vooral veel ruimte voor eigen ideeën en context, en actieve begeleiding bij de aanvraag én de uitvoering. Want professionals in de zorg weten heel goed wát ze willen bereiken. Hóé je dat implementeert en borgt, daar loopt het vaak op vast. Dus daar hielpen we ze expliciet bij.
En dat werkte. Samen met een collega begeleidde ik tientallen zorgorganisaties door dat proces. We scherpten plannen aan, dachten mee over de uitvoering en deden twee korte evaluaties per project. Mondeling, want uitgebreide rapportages kosten tijd die beter naar het project zelf gaat.
Wat we zagen: organisaties die vastzaten, kwamen weer in beweging. Waar leefstijl eerst geen plek kreeg in de visie en strategie, werd het opgenomen. Waar zorgprofessionals eerst dachten dat leefstijl niet in het ziekenhuis thuishoorde, wilden ze meedoen. Waar samenwerking niet op gang kwam, werd ze concreet en maakte ze impact.
Ondertussen heb ik een database van leefstijlprojecten in m’n hoofd, dus ik ken heel veel goede voorbeelden. Eén wil ik er uitlichten, ter illustratie. Een jonge zorgverlener ging met een lastige doelgroep aan de slag: mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB) in een (half)gesloten instelling. In een workshop hielpen we hem op weg met zijn aanvraag, die werd goedgekeurd, en hij ging met veel enthousiasme aan de slag. Halverwege belde hij me op. Hij wilde opschalen en vroeg of hij het vouchergeld ook voor iets anders mocht gebruiken, want de instelling had er zelf geld bij gelegd. Hij stond er zelf versteld van.
En hij was niet de enige. Tijdens tussen- en eindevaluaties had ik vaak heel enthousiaste projectleiders en zorgverleners tegenover me. Nog niet iedereen was klaar, maar ze hadden ontzettend veel in gang gezet. Daar kregen zij energie van, en ik vervolgens van hen.
Dat vond ik het opvallendste van het hele traject. Met een relatief kleine subsidie brachten de projectleiders iets in beweging dat veel groter was dan de voucher. Leefstijl, dat eerst nergens op de agenda stond, kwam ineens in de strategie van de instelling. En in plaats van dat ik iemand was die hen ‘controleerde’, was ik soms bijna onderdeel van het project geworden.
Ontwikkelvouchers
Voor patiëntenorganisaties maakten we een vergelijkbare aanpak via de ontwikkelvouchers. Uit hetzelfde onderzoek bleek dat patiënten hun patiëntenorganisatie zien als betrouwbare bron voor leefstijlinformatie, terwijl die organisaties vaak weinig middelen hebben. De vouchers gaven hun de ruimte om goede informatie te ontwikkelen. Een slimme zet van mijn collega’s: het koppelen van patiëntenorganisaties aan kenniscentra. Dat werkte twee kanten op. De patiëntenorganisaties kregen inhoudelijke steun, de kenniscentra een kanaal voor hun kennis.
In beide soorten vouchers stond één voorwaarde centraal: samenwerken. Bij de ontwikkelvouchers was samenwerken met de doelgroep de belangrijkste. Dat bleef voor iedereen lastig. Toch noemden bijna alle patiëntenorganisaties het achteraf juist het meest waardevolle. Dat we daar bij de beoordeling streng op waren, betaalde zich uit.
Het resultaat: samen begeleidden we 154 projecten door het hele land (115 implementatievouchers en 39 ontwikkelvouchers), waarin leefstijl een vaste plek kreeg in het dagelijkse werk. Geen bijlage bij een rapport. Alle resultaten staan in de Database Praktijkvoorbeelden. Neem een kijkje, want met zoveel projecten zit er sowieso iets voor jou bij!
Verder verschijnt er binnenkort vanuit de Coalitie een uitgebreidere blog over wat de implementatievouchers ons leerden en waarom ze zo goed werkten. Lezenswaardig als je hier dieper in wilt.
Wat ik meeneem
Na 2,5 jaar houd ik vooral dit over: ga actief op zoek naar mensen in de praktijk, met nadruk op actief. Betrek ze op verschillende manieren en waardeer de praktijk voor wat ze is. Want dit is waar we binnen de zorg mensen helpen met het belangrijkste wat ze hebben: hun gezondheid.
De oplossing kan dan ook niet bedacht worden vanuit beleidsorganisaties alleen. Juist al die verschillende projecten en oplossingen, bedacht daar waar ze uitvoering krijgen, zijn de kracht van Coalitie Leefstijl in de Zorg. Niet één richtlijn, geen puur theoretische oplossingen en beleidsstukken, maar enkele belangrijke randvoorwaarden en 154 heel verschillende projecten.
Dat is precies het werk waar ik graag mee verderga: de zorg transformeren door beleid en praktijk letterlijk bij elkaar te brengen.
Beschikbaar voor een nieuwe opdracht
Vanaf juli/augustus 2026 ben ik voor 12-24 uur per week beschikbaar voor nieuwe opdrachten. Wil jij ook met leefstijl en digitalisering aan de slag? En wil je beleid en praktijk werkend krijgen? Mail me op renske@zorgontwerpers.nl of plan een kennismaking via zorgontwerpers.nl.
Opmerkingen